Poslovni ambijent i investicije u Brčko distriktu BiH ^Istaknuto

Piše: Prof. dr Stevan R. Stević

Poslovni ambijent treba da podstiče: stabilnost i perspektive razvoja poslovanja preduzeća, uslove za unapređenje položaja zaposlenih u preduzećima, primjenu standarda kvaliteta poslovanja, planiranje i pribavljanje certifikata sistema kvaliteta, korišćenje informacionih sistema, razvijanje inovativnih aktivnosti u preduzećima, poslovnu saradnju među preduzećima. Samo na taj način će se obezbijediti njihova veća konkurentnost na tržištu.

Kad se govori o poslovnom ambijentu, može se reći da u njegovom kreiranju najvažniju ulogu imaju institucije vlasti, privredni subjekti i visokoškolske institucije, koji kao partneri treba da unaprijede aspekte poslovanja, kao što su: tržišni, finansijski, pravni, kadrovski, organizacioni i tehničko-tehnološki.

Uloga lokalne vlasti u unapređenju poslovnog ambijenta ogleda se prvenstveno u oblasti pravnog i administrativnog definisanja uslova poslovanja. Neke od mjera vezane su za uređenje tržišta zbog njegove brze liberalizacije, postojanja nelojalne konkurencije i sive ekonomije, kao i donošenje mjera za podsticanje plasmana robe na stranim tržištima. Uloga lokalne vlasti može se ostvariti i putem različitih programa finansijske i nefinansijske podrške razvoju malih i srednjih preduzeća, što će obezbijediti rast efikasnosti i produktivnosti cjelokupne privrede. Podrška malim i srednjim preduzećima uključuje širok dijapazon mjera koje treba preduzeti i prilagoditi specifičnostima njihovog poslovanja. Finansiranje poslovanja predstavlja posebno osjetljivo pitanje za sektor malih i srednjih preduzeća, prvenstveno zbog različitih ograničenja u pristupu izvorima finansiranja. Od usklađenosti ovih programa sa potrebama preduzetnika zavise i njihovi poslovni rezultati i cjelokupan razvoj privrede na lokalnom nivou. Rezultati korišćenja programa podrške najčešće su: zapošljavanje novih radnika, podsticanje investicija, nabavka opreme, poboljšanje likvidnosti i subvencije kamata.

Kada su u pitanju programi nefinansijske pomoći, u tu svrhu može se koristiti već razvijena, u svijetu korišćena, široka paleta nefinansijskih oblika pomoći, podrške i podsticaja u cilju smanjivanja ili ograničavanja raznih birokratskih prepreka, kao i ponude i pomoći u vidu usluga i informacija koje ova preduzeća nisu u stanju da obezbijede samostalno.

Uloga visokoškolskih ustanova podrazumijeva konkretnu pomoć u podsticanju dinamičnijeg razvoja kroz različite oblike nefinansijske pomoći i podrške: pružanje računovodstvenih usluga, pravnih usluga, revizorske pomoći, kao i bankarskih usluga. Uloga visokoškolskih ustanova nezaobilazna je i prilikom razmatranja i usvajanja određenih zakonskih rješenja u oblasti ekonomskog razvoja, fiskalne politike i administrativnog regulisanja osnivanja i usmjeravanja razvoja preduzeća. Izrada strategija razvoja, pomoć u istraživanju pravaca razvoja preduzeća, kao i rješavanje konkretnih problema u privredi nezamislivo je bez učešća visokoškolskih ustanova.

Zadatak preduzetnika je da stvaraju bolje radne uslove i veću motivaciju zaposlenih, da unapređuju organizaciju rada, standarde kvaliteta poslovanja, informacione sisteme u poslovanju, kao i da razvijaju vlastitu inovativnu aktivnost i poslovnu saradnju sa drugim preduzećima. U partnerskim odnosima sa institucijama vlasti na lokalnom nivou i visokoškolskim ustanovama, preduzetnici pojedinačno ili u odgovarajućim poslovnim usruženjima mogu da poboljšaju poslovni ambijent. Njihovo učešće neophodno je kako u kreiranju zakonskih propisa i administrativnih mjera vezanih za razvoj privrede, tako i u izradi strategija razvoja privrede u cjelini.

Ambijent u kome posluju preduzeća prvenstveno utiče na investicionu aktivnost koja je istovremeno i pokazatelj izgrađenosti poslovnog ambijenta kao i generator njegovog unapređenja. Ostvarene investicije i produktivnost (produktivnost rada, produktivnost kapitala, kao i multifaktorska produktivnost) imaju najvažniju ulogu u stvaranju bruto domaćeg proizvoda, kao najvažnijeg makroekonomskog agregata i jednog od glavnih indikatora privrednog razvoja. Zbog toga je prilikom planiranja razvoja potrebno posebnu pažnju usmjeravati na povećanje nivoa investicija, posebno investicija u proizvodne fondove.

Nivo ukupno isplaćenih i ostvarenih investicija, njihova struktura prema izvorima finansiranja, tehnička struktura investicija, kao i struktura investicija prema djelatnostima, mogu da ukažu kako na stanje tako i na očekivane tendencije privrednog razvoja određenog područja.

Ukupno isplaćene investicije u Brčko distriktu BiH (u privredne i u neprivredne djelatnosti) u periodu 2012-2017. godina pokazuju velike varijacije, pogotovo u odnosu na 2012. godinu, kada su bile najmanje i iznosile 34 043 hiljade KM. Najveći iznos investicija isplaćen je 2015. godine, ukupno 74 772 hiljade KM. U toj godini indeks rasta u odnosu na 2012. godinu bio je čak 219,63 %. Značajno povećanje iznosa isplaćenih investicija u odnosu na referentnu godinu ostvareno je i u 2017. godini, kada su one iznosile 65 686 hiljada KM. Zbog toga je prosječna godišnja stopa rasta nivoa isplaćenih investicija u posmatranom periodu iznosila 14,05 %.

Bez obzira na ovakvo kretanje iznosa isplaćenih investicija u periodu od 2012. do 2016. godine, njihovo učešće u strukturi bruto domaćeg proizvoda bilo je tek između 5,72% (2012. godine) i 10,80% (2015. godine). Poređenja radi, učešće isplaćenih investicija u bruto domaćem proizvodu u Bosni i Hercegovini iznosilo je između 14,86 % (2016. godine) i 17,77 % (2014. godine).
Ako se posmatraju podaci o isplaćenim i ostvarenim investicijama u Brčko distriktu u navedenom periodu, može se uočiti da su razlike između obima isplaćenih i ostarenih investicija u prve dvije posmatrane godine na strani isplaćenih, a u posljednje tri godine na strani ostvarenih investicija.

Za ocjenu budućeg uticaja na privredni razvoj važno je posmatrati i investicije u pogledu njihove strukture prema djelatnostima u koje se investira. Može se primijetiti da je u posljednje dvije posmatrane godine najveći iznos ostvarenih investicija realizovan u oblasti trgovine na veliko i malo, dok su ulaganja u javnu upravu i socijalno osiguranje bila najveća u prve dvije posmatrane godine. Ulaganja u prerađivačku industriju su značajnije varirala, ali su tokom 2012. godine imala najveće učešće. Slično se može reći i za ulaganja u poljoprivredu, lov i šumarstvo, kao i ostale privredne i neprivredne djalatnosti (koje nisu pojedinačno posmatrane jer su u ukupnim investicijama imale relativno nisko učešće). Tendenciju povećanja učešća u ukupno ostvarenim investicijama imala je djelatnost prevoza i skladištenja.

Posmatrajući navedenu strukturu ostvarenih investicija može se zaključiti da i u Brčko distriktu BiH započinju tendencije povećanja učešća uslužnih na račun proizvodnih djelatnosti u okviru privrede, uz relativno visoko učešće investicija i u neprivredne djelatnosti. O svemu ovome je potrebno voditi računa prilikom pripreme i donošenja planova razvoja.

Pored strukture ostvarenih investicija prema djelatnostima za privredni razvoj značajna je i njihova tehnička struktura, odnosno učešće investicija u građevinske objekte, opremu i ostala ulaganja. U Brčko distriktu BiH najveće učešće u ostvarenim investicijama imale su investicije u građevinske objekte i prostore, zatim u opremu i transportna sredstva, a zatim za ostale namjene. Navedena struktura ostvarenih investicija imala je sličnu dinamiku u svim posmatranim godinama, osim 2015. godine u kojoj su ulaganja u građevinske objekte bila najveća u posmatranom periodu. Takva struktura ostvarenih investicija, sa svoje strane, dodatno potvrđuje činjenicu da je posljednjih godina najviše ulagano u trgovinu na veliko i malo, u kojima dominiraju ulaganja u objekte i poslovne prostore. Međutim, u 2017. godini situacija je promijenjena u korist povećanog učešća ulaganja u opremu i transportna sredstva.

Pored svega navedenog, neophodno je usklađivati strukturu investicija i u pogledu učešća ulaganja u stalna sredstva, u okviru njih nova i rekonstruisana ili modernizovana sredstva, kao i investicije u obrtna sredstva i zalihe, kao osnovu za tekuću i novu ekonomsku aktivnost.